دین طبیعی

ما باید فقط از آن صفات خداوند که لازم و ضروری تبیین واقعیت‏ها، هرچه که هستند، دلیل بیاوریم. اگر چنین کنیم، قیاس‏های بی‏اندازه گوناگون از بی‏نهایت چیزهای متنوع جهان، ما را به مفهوم خدای یگانه نمی‏رساند؛ برهان قصد جهان که ضمناً همانند هم نیستند، مناسب چندخدایی است نه تک‏خدایی. علاوه بر این، از راه این بحث ما به خدای عالی و کامل نمی‏رسیم؛ خدایی که وجود او از استدلال قیاس ثابت می‏شود، تنها برای توضیح واقعیت‏ها صلاحیت دارد و نه بیشتر.

دین

ولی جدا از مفهوم پیشین خداوند به مثابه هستی کامل که ثابت نشده است، دلیلی ندارد که ما فکر کنیم این جهان نمی‏توانسته آفریده شود جز به‏دست یک هستی کامل، زیرا ما نمی‏دانیم که از تمام دنیاهای ممکن این جهان بهترین است: این جهانی که ما می‏شناسیم، در مقایسه با معیار عالی‏تر، معیوب و ناقص و اولین انشاء خام خدایی صغیر بود که بعداً آن را ترک و از عملکرد خود شرمنده شد؛ این کار یک خدای مادون و مایه خنده مافوق‏اش است: این یک محصول خدای کودن و کهنسال و متروکه است و از مرگش تاکنون این دنیا بر اثر ضربه اولیه و نیروی فعال که از او گرفت با مخاطره به راه خود ادامه می‏دهد.

اما رأی نهایی هیوم بر مجادله برهان قصد به‏طور اعجاب‏انگیزی ملایم بود. او نتیجه گرفت- گرچه درک چرایی آن سخت است- که جهان تا اندازه‏ای قرین به تدبیر ساخته شده است که ذهن طراح شباهت کمی به ذهن انسان دارد، ولی او بیشتر از نظر فکری و نه اخلاقی شبیه انسان است. با این وجود، این استنتاج‏‌های متزلزل وزن سنگین مذهب را نمی‏تواند تاب بیاورد و به فرد مومن اطمینان بخشد. بنابراین نگرش درست متفکر آرامش و مدارا است، راهی که محتاطانه باورهای خود را با شواهد محدود و مشروط واقعیت متناسب کند و از آنها چیزی که ندارند را به زور بیرون نکشد. آرامش و اطمینان احساسات مذهبی از امتحان منصفانه شواهد به‏دست نمی‏آید. «اولین قدم برای شخص فاضل که مایل است به یک مومن مسیحی سالم و استوار بدل شود این است که شکاک فیلسوف‏مآب باشد»^.

و نتیجه می‏گیرد که اگر شخص شکاک نباشد و برعکس قبول کند که عقل براساس داده‏های تجربه می‏تواند پاسخ درستی به مسائل مذهبی بدهد، این پاسخ آن چیزی نیست که الهیات مسیحی منتظر شنیدن آن باشد. پس تنها نگرش صادقانه یک مسیحی، ایمان است نه باور ارتدکسی عقلانی. این بدان معنی نیست که هیوم ایمان را بر عقل ترجیح می‏دهد؛ بدین معنی است که اگر شما اصرار دارید که مذهبی هستید، نمی‏توانید برای دفاع از ایمان خود به عقل توسل جویید. بنابراین هیوم برای دومین بار از روی طعنه و از راه پشتی، ایمان را فراتر از حوزه صلاحیت عقل معرفی می‏کند.

در این زمینه: کلمه سکولار و فیلسوف

برگرفته از کتاب فیلسوفان سکولار