ابعاد مبارزات مردمی ضد فساد

در دهه‌های گذشته، مطالعات جنبش اجتماعی ابزار مفهومی غنی برای درک چگونگی ظهور کنش جمعی خارج از کانال‌های نهادی و سیاسی، چگونگی توسعه آن در کمپین‌های اعتراضی و بسیج توده‌ای و پیامدهای آن بر جوامع ایجاد کرده‌اند. با در نظر گرفتن تلاش‌های ضدفسادی که به لطف جنبش‌های اجتماعی و بازیگران جامعه مدنی برجسته شده‌اند، تحلیل سه بعد مفید به نظر می‌رسد: انواع بازیگرانی که در کنش جمعی شرکت می‌کنند. انواع کنش جمعی که آن‌ها به کار می‌گیرند؛ و انواع اصول یا چارچوب هایی که برای تفسیر وضعیت فعلی و تصور جوامع آینده استفاده می‌کنند.

ضد فساد

نخست، جنبش‌های اجتماعی را باید به‌عنوان فرآیندهایی درک کرد که در آن بازیگران مختلفی در اتحاد با یکدیگر در ترویج کمپین‌های اعتراضی، شامل بسیج توده‌ای، و سایر اشکال کنش جمعی نقش دارند. بنابراین درک نوع بازیگرانی که تلاش‌های مردمی مبارزه با فساد را ترویج می‌کنند، نه تنها برای دانستن اینکه چه کسی پشت این تلاش‌ها، با چه منافع و اهدافی است، بلکه همچنین برای درک چگونگی و چرایی تفاوت‌های برخی تلاش‌های ضدفساد با یکدیگر مهم است. در واقع ادبیات پژوهشی جنبش‌های اجتماعی، نشان می‌دهد که بین انواع بازیگران بسیج شده، ترجیحات فرهنگی و سیاسی آن‌ها و اشکال واقعی بسیج‌هایی که سازماندهی می‌کنند، پیوند محکمی وجود دارد.

وقتی به دنبال بازیگران بسیج شده علیه فساد، خارج از فرآیند‌های نهادی و سیاسی می‌گردیم، بازیگرانی را می‌یابیم که خارج از دولت قرار دارند. شاید آن‌ها خارج از بازار، روابط ابزاری با بازیگران دولتی مانند کنترل کارگزاران داشته باشند اما انگیزه سودآوری ندارند. در میان این بازیگران، افرادی وجود دارند که اشکال مختلف فساد دموکراسی را محکوم و به عنوان افشاگر عمل می‌کنند و مانند مورد ادوارد اسنودن، خواهان شفافیت در اقدامات دولتی هستند.

گاهی در پشت تلاش‌های مردمی مبارزه با فساد، بازیگران جمعی را می‌یابیم، برای مثال، سازمان‌های جامعه مدنی که بر سطح ملی تمرکز می‌کنند، مانند I Paid رشوه در هند، یا سازمان‌های غیردولتی فراملی مانند شفافیت بین‌الملل. فراتر از درجه جمعی بودن و محدوده اقدامات آن‌ها، بازیگران درگیر در تلاش‌های ضد فساد از نظر نحوه سازماندهی داخلی متفاوت هستند. در این راستا، محققان جنبش اجتماعی معمولاً بین الگوهای سازمانی افقی و عمودی تمایز قائل می‌شوند. از یک سو، مجموعه‌هایی از جامعه مدنی و کنشگران جنبش اجتماعی وجود دارند که کنش‌های جمعی را بر اساس الگوهای افقی و غیرمتمرکز هماهنگ و سازماندهی می‌کنند. برای مثال، فساد در تجمعات اعتراضی در مکان‌های به دور از هم و متفاوت مانند میدان تحریر، میدان کاتالونیا، میدان سینتاگما، پارک زوکوتی یا میدان تقسیم به شدت محکوم شده است.

در این موارد، رسانه‌های دیجیتال با منطق جمع‌سپاری مورد استفاده قرار گرفتند و تجمع انبوهی از افراد را ایجاد کردند که مستقل از هر سازمان اجتماعی رسمی با یکدیگر عمل می‌کردند. از سوی دیگر، جامعه مدنی و کنشگران جنبش اجتماعی وجود دارند که به شکلی عمودی و متمرکزتر سازماندهی می‌شوند. به عنوان مثال، کمپین ملی ایتالیا با نام «بدون فساد…آینده از نو شروع می‌شود»، که در آن انجمن ملی که درگیر مبارزه با جرایم سازمان‌یافته بود، کمپینی برای حساس کردن سیاستمداران به موضوع فساد و تغییر ماده 416 قانون کیفری ایتالیا به منظور گسترش انواع جرایم فساد اداری در کشور راه‌اندازی کرد.

به لطف رسانه‌های دیجیتال، در دهه‌های گذشته شاهد ظهور بازیگران جمعی هستیم که نقش برجسته‌ای در مبارزه با فساد در سراسر جهان دارند و عمدتاً به صورت آنلاین گرد هم می‌آیند و فعالیت می‌کنند. از جمله معروف‌ترین آن‌ها انانیموس و ویکی لیکس هستند. هر دوی این بازیگران جمعی، مبارزه با فساد را با حقوق اطلاعاتی مرتبط می‌کنند، از طریق اقداماتی که هدفشان حساس کردن مردم و در عین حال، مجازات نخبگان فاسد است. ویکی لیکس به شکل واسطه بین دارندگانِ اطلاعات و مردم عمل می‌کند، اما انانیموس لیست سرو و سایر پایگاه‌های داده را برای کسب اطلاعات هک می‌کند. ویکی لیکس سازمانی است که اطلاعات افشاگران را با استفاده از فناوری‌های پیشرفته برای محافظت از ارائه دهندگان اطلاعات منتشر می‌کند.

این اقدام اجازه می‌دهد تا فایل‌ها به صورت ناشناس در اینترنت پخش شوند و مطالب با استفاده از فناوری‌های انعکاسی به طوری که محتوا حذف نشود به کشورهایی هدایت کنند که از آزادی مطبوعات به خوبی محافظت می‌شود. انانیموس بیانگر تحولی در تاکتیک‌های فعال دیجیتالی است که در تقاطع ترولینگ و واکنش‌های سیاسی علیه شیوه‌های نهادی عمل و آزادی بیان را محدود می‌کنند. آنون اظهار داشت: «من برای شادی و خوش‌گذرانی آمدم اما به دلیل خشم ماندم» منافع مشترک هر دو سازمان «شکستن ساختارهای بازی است که جریان اطلاعات را مخدوش یا مسدود می‌کند». هدف ویکی لیکس پاسخگوسازی صاحبان قدرت از طریق افشای اطلاعات حساس است.

اگرچه ویکی لیکس حول شخصیت جولیان آسانژ می‌چرخد، انانیموس بر فقدان رهبری خود تأکید می‌کند، زیرا ناشناس ماندن هدف ترویج گفتمان ضدشهرت است در هر دو مورد، شفافیت در مبارزه با فساد از اهمیت بالایی برخوردار است. اگر برای ویکی‌لیکس، افشای اطلاعات در مورد فساد نخبگان، مرکز اصلی فعالیت‌های افشاگری آن‌ها بود، برای انانیموس، فساد در زمانِ تبلیغات سازمان به نفع آسانژ اهمیت پیدا می‌کرد، و به عنوان نمادی از «همه چیزهایی که برای ما عزیز هستند» تعریف می‌شد. دوم، جامعه مدنی و کنشگران جنبش اجتماعی، اشکال اعتراضی‌شان را از مجموعه‌ای غنی از کنش جمعی انتخاب می‌کنند، از جنجال ‌برانگیزترین تا کمتر خشونت‌آمیز، و از اشکال عمومی‌تر تا اشکال خاص و کمتر قابل مشاهده را دربرمی‌گیرد. هر «مجموعه ستیزه» شامل طیف گسترده‌ای اگرچه موقعیت‌مند و محدود از «کنش ستیز آمیز» است که فعالان می‌توانند آن‌ها را انتخاب کنند تا خواسته‌ها و پیشنهادات خود را مطرح کنند.

 در این زمینه: پوپولیسم و نهاد حکومت

برگرفته از کتاب کیفیت حکومت